Rak trzustki od lat należy do najbardziej bezwzględnych przeciwników współczesnej onkologii. To nowotwór, który długo potrafi rozwijać się po cichu, często daje niespecyficzne objawy, a gdy zostaje wykryty, bywa już zaawansowany. Statystyki są brutalne: mniej niż 13 proc. chorych przeżywa pięć lat od rozpoznania. Dlatego każda metoda, która daje choćby realny sygnał poprawy rokowania, budzi ogromne zainteresowanie lekarzy, naukowców i pacjentów.
Jednym z najbardziej obiecujących kierunków ostatnich lat jest spersonalizowana szczepionka mRNA stosowana nie profilaktycznie, jak szczepionki przeciw chorobom zakaźnym, lecz terapeutycznie — jako element leczenia nowotworu. Mowa o podejściu, które można nazwać immunoterapią szytą na miarę. Nie chodzi tu o gotowy preparat podawany wszystkim pacjentom w identycznej formie, ale o szczepionkę projektowaną indywidualnie na podstawie materiału genetycznego guza konkretnego chorego.
Mechanizm tej terapii jest fascynujący. Po operacyjnym usunięciu guza naukowcy analizują jego materiał genetyczny i szukają mutacji charakterystycznych dla nowotworu danego pacjenta. Na tej podstawie wybierane są tzw. neoantygeny, czyli zmienione fragmenty białek, które mogą odróżniać komórki rakowe od zdrowych komórek organizmu. Następnie przygotowywana jest szczepionka mRNA zawierająca instrukcję, dzięki której układ odpornościowy ma nauczyć się rozpoznawać te specyficzne cechy nowotworu. Celem jest pobudzenie limfocytów T do wyszukiwania i niszczenia komórek rakowych, które mogły pozostać w organizmie po operacji, zanim doprowadzą do wznowy choroby.
Największe zainteresowanie wzbudziły wyniki małego badania fazy I, w którym uczestniczyło 16 pacjentów po chirurgicznym usunięciu raka trzustki. Połowa z nich wytworzyła silną odpowiedź immunologiczną po podaniu spersonalizowanej szczepionki mRNA. To ważne, ponieważ przez lata rak trzustki uchodził za nowotwór wyjątkowo trudny do pobudzenia immunologicznego. Jego mikrośrodowisko skutecznie hamuje reakcję obronną organizmu, a klasyczne formy immunoterapii nie przynosiły dotąd tak spektakularnych efektów jak w czerniaku czy niektórych typach raka płuca.
Tymczasem u pacjentów, którzy odpowiedzieli na szczepionkę, zaobserwowano nie tylko aktywację limfocytów T, ale także długotrwałość tej odpowiedzi. Po kilku latach od leczenia większość osób z tej grupy nadal żyła, a część pozostawała bez wznowy choroby. To nie oznacza jeszcze przełomu w sensie gotowej, zatwierdzonej terapii, ale jest bardzo mocnym sygnałem biologicznym: układ odpornościowy można nauczyć rozpoznawania raka trzustki, a taka reakcja może utrzymywać się przez lata.
Szczególnie interesujące są obserwacje dotyczące dwóch typów limfocytów T. Pierwsze z nich, limfocyty cytotoksyczne, działają jak wyspecjalizowani zabójcy komórek nowotworowych. Gdy rozpoznają właściwy cel, mogą bezpośrednio niszczyć komórki raka. Drugie, limfocyty pomocnicze, nie pełnią roli bezpośrednich „egzekutorów”, ale wspierają i podtrzymują całą odpowiedź immunologiczną. To właśnie współpraca tych dwóch populacji komórek może być jednym z kluczy do trwałości efektu. W onkologii nie wystarczy bowiem wywołać krótkotrwałą reakcję. Prawdziwym celem jest stworzenie pamięci immunologicznej, która będzie czuwać nad organizmem długo po zakończeniu leczenia.
Trzeba jednak zachować ostrożność. Badanie objęło bardzo niewielką grupę chorych, a więc nie pozwala jeszcze mówić o skuteczności potwierdzonej na dużą skalę. Ponadto pacjenci otrzymywali leczenie skojarzone, obejmujące nie tylko szczepionkę, ale również inne elementy terapii onkologicznej, w tym immunoterapię i chemioterapię. Nie można więc całkowicie oddzielić wpływu samej szczepionki od wpływu całego schematu leczenia. Ważne jest również to, że odpowiedź immunologiczna pojawiła się u połowy badanych, a nie u wszystkich. To rodzi kolejne pytania: dlaczego jedni pacjenci reagują silnie, a inni nie? Czy decyduje jakość neoantygenów, stan układu odpornościowego, cechy mikrośrodowiska guza, a może czas rozpoczęcia leczenia po operacji?
Na te pytania mają odpowiedzieć większe badania. Firmy Genentech i BioNTech rozpoczęły już badanie fazy II, które ma sprawdzić, czy spersonalizowana szczepionka mRNA rzeczywiście przekłada się na wydłużenie życia większej liczby pacjentów z rakiem trzustki. To kluczowy etap. W onkologii wiele terapii wyglądało obiecująco w małych, wczesnych badaniach, ale dopiero większe próby pokazywały ich rzeczywistą wartość kliniczną. Dlatego obecnie najbardziej uczciwa ocena brzmi: mamy do czynienia z jednym z najciekawszych sygnałów w leczeniu raka trzustki od lat, ale nie z gotowym standardem leczenia.
Osobnym problemem pozostaje koszt takiej terapii. Spersonalizowana szczepionka mRNA nie jest produktem masowym. Każdy preparat trzeba zaprojektować osobno dla konkretnego pacjenta, na podstawie sekwencjonowania jego guza i zaawansowanej analizy bioinformatycznej. Według wypowiedzi przedstawicieli BioNTech koszt wytworzenia jednej indywidualnie projektowanej dawki udało się obniżyć z około 350 tys. do około 100 tys. dolarów. To nadal ogromna kwota, a trzeba pamiętać, że mówimy wyłącznie o koszcie produkcji, nie o całkowitym koszcie leczenia, diagnostyki, hospitalizacji, logistyki i opieki medycznej. Niektóre analizy sugerują, że pełna kuracja spersonalizowaną terapią przeciwnowotworową może dziś na Zachodzie sięgać nawet około miliona dolarów. Z drugiej strony rozwój technologii mRNA, automatyzacja produkcji i konkurencja mogą w przyszłości istotnie obniżyć te koszty.
Mimo tych zastrzeżeń kierunek jest niezwykle ważny. Szczepionki mRNA, kojarzone przez opinię publiczną głównie z pandemią COVID-19, mogą stać się jedną z najważniejszych platform nowoczesnej onkologii. Ich przewaga polega na elastyczności: można je stosunkowo szybko projektować, modyfikować i dopasowywać do indywidualnych cech choroby. W przypadku raka trzustki, gdzie możliwości leczenia są ograniczone, a ryzyko nawrotu po operacji bardzo wysokie, nawet częściowe zwiększenie skuteczności terapii uzupełniającej miałoby ogromne znaczenie.
Nie należy jednak budować fałszywej nadziei. Ta metoda nie jest jeszcze dostępna jako rutynowe leczenie i nie wiadomo, czy potwierdzi swoją skuteczność w większych badaniach. Nie wiadomo też, jak wielu pacjentów mogłoby z niej realnie skorzystać, jak dobrać osoby z największą szansą odpowiedzi oraz jak zapewnić dostęp do tak kosztownej i skomplikowanej technologii. Ale już dziś można powiedzieć jedno: wyniki badań nad spersonalizowaną szczepionką mRNA pokazują, że rak trzustki nie musi być całkowicie niewidzialny dla układu odpornościowego.
To być może najważniejsza wiadomość. Nie chodzi wyłącznie o jedną szczepionkę czy jedną firmę. Chodzi o dowód, że nawet w jednym z najtrudniejszych nowotworów można znaleźć biologiczny punkt zaczepienia i wykorzystać go do stworzenia precyzyjnej, indywidualnej terapii. Jeżeli kolejne badania potwierdzą dotychczasowe obserwacje, spersonalizowane szczepionki mRNA mogą stać się początkiem nowego etapu w leczeniu raka trzustki — etapu, w którym układ odpornościowy pacjenta nie jest biernym świadkiem choroby, ale aktywnym uczestnikiem walki z nowotworem.
