Likwidacja gimnazjów – ocena kondycji systemu po powrocie do 8 klas
Wprowadzenie reformy edukacyjnej w 2017 roku, której głównym elementem była likwidacja gimnazjów i przywrócenie ośmioletniej szkoły podstawowej, stało się jednym z najważniejszych i jednocześnie najbardziej kontrowersyjnych wydarzeń w najnowszej historii polskiego systemu oświaty. Decyzja ta wywołała intensywną debatę publiczną, podzieliła środowiska naukowe, nauczycielskie oraz rodziców, a jej skutki – zarówno zamierzone, jak i uboczne – wciąż są analizowane i oceniane. Niniejszy elaborat ma na celu dokonanie wielowymiarowej diagnozy kondycji polskiego systemu edukacji po reformie, z uwzględnieniem perspektywy pedagogicznej, społecznej, psychologicznej i strukturalnej, opierając się na dostępnych badaniach naukowych, analizach eksperckich oraz doświadczeniach praktyków edukacyjnych.
I. Tło reformy – geneza i założenia
Gimnazja zostały wprowadzone w 1999 roku w ramach reformy ministra Mirosława Handkego. Celem reformy było m.in. wydłużenie obowiązkowego okresu kształcenia ogólnego, wyrównanie szans edukacyjnych uczniów oraz poprawa jakości nauczania. Gimnazja miały też wprowadzić nowoczesny model szkoły opartej na kompetencjach kluczowych i nowoczesnych metodach dydaktycznych.
W 2016 roku rząd Beaty Szydło ogłosił likwidację gimnazjów, argumentując, że nie spełniły one oczekiwań, a trzyetapowy system edukacyjny jest sztucznie podzielony i niekorzystny dla rozwoju dzieci. Reforma Anny Zalewskiej przywróciła ośmioklasową szkołę podstawową i czteroletnie liceum, argumentując to m.in. „stabilnością emocjonalną dzieci” i „lepszym przygotowaniem do dorosłości”.
II. Argumenty za i przeciw reformie – stan debaty
1. Argumenty zwolenników likwidacji gimnazjów:
- Gimnazjum przypadało na okres największych zmian rozwojowych – pubertę – co miało negatywny wpływ na proces adaptacji uczniów i efektywność nauczania.
- Zbyt krótki cykl nauczania (3 lata) nie pozwalał nauczycielom na budowanie długofalowych relacji edukacyjnych.
- Rozdzielenie dzieci z jednego środowiska po szkole podstawowej prowadziło do erozji więzi społecznych i trudności adaptacyjnych.
- Według danych GUS (2016), znaczna część przestępstw nieletnich była rejestrowana właśnie w grupie uczniów gimnazjalnych.
2. Argumenty przeciwników reformy:
- Gimnazja pozwalały na wyrównywanie szans edukacyjnych – ich uczniowie osiągali coraz lepsze wyniki w międzynarodowych badaniach PISA (OECD).
- Przejście do gimnazjum stanowiło okazję do „nowego startu” dla wielu uczniów z trudnych środowisk.
- Reforma została przeprowadzona pośpiesznie, bez pilotażu, a skutki uboczne (np. podwójny rocznik) nie zostały przewidziane ani odpowiednio zarządzone.
- Zmiany doprowadziły do chaosu organizacyjnego, zwolnień nauczycieli oraz pogorszenia warunków pracy w wielu szkołach.
III. Kondycja systemu po reformie – diagnoza
1. Wyniki nauczania i efektywność dydaktyczna
Według raportu Instytutu Badań Edukacyjnych (IBE, 2023), wyniki egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego i matematyki systematycznie spadają od 2019 roku. Wskazuje się m.in. na:
- niewystarczające przygotowanie nauczycieli do nowych podstaw programowych;
- przeciążenie uczniów materiałem dostosowanym do 8-letniego cyklu, ale realizowanego w sposób niedostosowany do indywidualnych potrzeb rozwojowych;
- powrót do encyklopedyzmu i nauczania frontalnego, co ogranicza rozwój kompetencji miękkich i krytycznego myślenia.
Wyniki PISA 2022 (OECD) również wykazały pogorszenie kompetencji uczniów w czytaniu ze zrozumieniem i matematyce. Polska spadła w rankingach, co może wskazywać, że zmiany strukturalne miały negatywny wpływ na jakość edukacji.
2. Problemy wychowawcze i psychologiczne
Psychologowie edukacyjni (Por. P. Łopatkiewicz, „Psychologia rozwoju ucznia”, 2020) wskazują, że okres wczesnej adolescencji (12–15 lat) jest kluczowy dla rozwoju tożsamości. Odrzucenie etapu przejściowego, jakim było gimnazjum, przyczyniło się do spiętrzenia problemów emocjonalnych i braku przestrzeni na „eksperymentowanie społeczne” w relatywnie bezpiecznym środowisku.
Uczniowie klas 7 i 8 stają się często „obcymi” w szkołach zdominowanych przez młodsze dzieci, co prowadzi do wzrostu agresji, alienacji i wykluczenia. Brak wyraźnej zmiany środowiska edukacyjnego może także ograniczać motywację do nauki i mobilność intelektualną.
3. Organizacja pracy szkół i kadra nauczycielska
Po reformie doszło do licznych zwolnień nauczycieli – zwłaszcza w miastach, gdzie funkcjonowały samodzielne gimnazja. Część z nich została zmuszona do zmiany zawodu lub przejścia na wcześniejszą emeryturę.
Zwiększyło się obciążenie nauczycieli pracą wychowawczą i dydaktyczną – zwłaszcza w klasach 7 i 8, gdzie kumuluje się materiał przygotowujący do egzaminów. W wielu szkołach brakuje specjalistów: pedagogów, psychologów, terapeutów. Wskaźniki wypalenia zawodowego wśród nauczycieli (badanie Ośrodka Rozwoju Edukacji, 2022) osiągnęły najwyższy poziom od dekady.
4. Nierówności społeczne i edukacyjne
Likwidacja gimnazjów cofnęła niektóre pozytywne efekty poprzednich reform w zakresie wyrównywania szans. Zgodnie z badaniami prof. Romana Dolaty (UW, 2020), uczniowie z obszarów wiejskich oraz mniejszych miejscowości mają obecnie mniejsze szanse na kontynuowanie nauki w liceum niż przed reformą.
Jednym z efektów ubocznych był także „podwójny rocznik” (2019), który zintensyfikował selekcję w rekrutacji do szkół średnich, zwiększył stres wśród uczniów i obniżył dostępność miejsc w renomowanych liceach.
IV. Długofalowe skutki strukturalne i systemowe
1. Zmniejszona mobilność edukacyjna
Powrót do systemu 8+4 oznacza mniejszą elastyczność ścieżek edukacyjnych i utrudniony transfer między szkołami. W modelu 6+3+3 uczniowie mogli dokonywać istotnych wyborów dwa razy: po klasie 6 i po 9 (gimnazjum). Obecnie decydują tylko raz – często zbyt wcześnie i pod presją egzaminów.
2. Brak ewaluacji reformy
Reforma została wdrożona bez pilotażu i bez stworzenia systemu oceny jej skutków. Brakuje kompleksowej, niezależnej ewaluacji polityki edukacyjnej państwa po 2017 roku. Decyzje były podejmowane bardziej w trybie politycznym niż merytorycznym, co podważa zaufanie do systemu.
3. Pogłębienie kryzysu edukacji
W połączeniu z kryzysem demograficznym, brakiem nauczycieli i niedofinansowaniem szkół, likwidacja gimnazjów stanowiła impuls do destabilizacji systemu. Zamiast systemu bardziej stabilnego – otrzymaliśmy system bardziej przeciążony i mniej odporny na kryzysy (np. pandemię COVID-19).
V. Opinie środowiska naukowego i eksperckiego
- Prof. Joanna Madalińska-Michalak (UW): „Likwidacja gimnazjów była decyzją polityczną, nie popartą analizą skutków. Powinniśmy uczyć się na błędach, a nie je utrwalać.”
- Dr hab. Michał Federowicz (IBE): „Gimnazja spełniały funkcję wyrównywania szans. Reforma cofnęła nas o dwie dekady.”
- Prof. Zbigniew Kwieciński (PAN): „Zmiana struktury nie wystarczy. Potrzebujemy zmiany treści, metod i celów edukacji.”
VI. Wnioski i rekomendacje
- Potrzeba szerokiej debaty – przyszłe zmiany w systemie edukacji powinny być poprzedzone konsultacjami społecznymi i naukowymi, a nie arbitralnymi decyzjami politycznymi.
- Pilna ewaluacja skutków reformy – konieczne jest przeprowadzenie niezależnej oceny wpływu likwidacji gimnazjów na różne aspekty życia edukacyjnego.
- Inwestycje w nauczycieli i uczniów – zwiększenie nakładów na rozwój kadry, wsparcie psychologiczne, nowe programy profilaktyki wypalenia zawodowego.
- Nowoczesna podstawa programowa – ograniczenie encyklopedyzmu, większy nacisk na kompetencje przyszłości, myślenie krytyczne, pracę projektową.
- Decentralizacja i autonomia szkół – większa rola samorządów i dyrektorów w kształtowaniu modelu szkoły lokalnej, dostosowanej do kontekstu społecznego.
Tytułem podsumowania
Reforma z 2017 roku, choć miała na celu „uporządkowanie” polskiego systemu edukacji, okazała się źródłem szeregu problemów strukturalnych, organizacyjnych i psychologicznych. Likwidacja gimnazjów nie przyniosła oczekiwanej poprawy jakości nauczania, a wręcz w wielu obszarach doprowadziła do regresu. To przykład, jak zmiany systemowe wymagają nie tylko dobrych intencji, ale przede wszystkim pogłębionej analizy, badań i odwagi do myślenia długofalowego. Edukacja nie znosi pośpiechu, a każde pokolenie uczniów to nie eksperyment – to odpowiedzialność.
[red. Michał Łuczak, fot. Pixabay]
